•     Dušan Nemanjić je bio prvi srpski car i vladao je od 1346. godine do smrti 20. decembra 1355.
•     Za vreme njegove vladavine Srbija je postala moćno carstvo koje se prostiralo od Dunava do Korintskog zaliva.

 

---

Za vreme cara Dušana postavljeni su temelji državnosti i zakonitosti, a Srbija je prvi put imala jedinstven pravni sistem i uređenu administraciju. Njegova najpoznatija zaostavština je Dušanov zakonik, donet 1349. , a dopunjen 1354. godine - jedan od najvažnijih pravnih dokumenata srednjovekovne Evrope.

Zakonik je uveo red, propise i pravila koja su važila za sve slojeve društva, bez obzira na poreklo ili status.

U isto vreme, car Dušan je svojom energijom i vizijom uspeo da stvori državu kakvu su srpski vladari vekovima sanjali - snažnu, prostranu i međunarodno priznatu.

 Foto: Krunisanje cara Dušana. Delo Paje Jovanovića / Wikimedia Creative Commons

• Od kraljevića do cara svih Srba i Grka

Dušan, poznat kao Silni, bio je vladar kakvog je tadašnja vlastela priželjkivala - hrabar, odlučan i vojnički sposoban.

U sukobu sa ocem, kraljem Stefanom Dečanskim, većina plemstva stala je na njegovu stranu, smatrajući ga vođom koji može da proširi srpsku moć.

Njegova vojna i diplomatska snaga dovela je do toga da Srbija u njegovo vreme postane najveća država na Balkanu.

Pod njegovom vlašću, srpski uticaj se širio do obala Egejskog mora i Svete Gore, a carstvo je obuhvatalo prostore današnje Srbije, Crne Gore, Severne Makedonije, Grčke, Albanije, Bugarske, kao i delove Hrvatske i Bosne i Hercegovine - više od 250.000 kvadratnih kilometara.

 

Na Uskrs, 16. aprila 1346. godine, u Skoplju, Dušan se okrunio za cara. Njegova puna titula glasila je: "Stefan u Hristu Bogu blagoverni car svima Srbima i Grcima, i stranama bugarskim, i celome Zapadu, Pomorju, Frugiji i Arbanasima."

Carstvo se prostiralo od Dunava na severu do Korintskog zaliva na jugu, između Jadranskog i Egejskog mora. U tom trenutku, Srbija je bila jedna od najvećih i najorganizovanijih država Evrope.

• Sukob oca i sina

U vreme bitke kod Velbužda Dušan se veoma istakao, pa je kralj Stefan osećajući da mu je sin miljenik kod vlastele, te da bi mu možda moglo pasti na pamet da pokuša da preuzme kraljevski presto još dok je on živ, dodelio na vladanje Zetu koja brzo postaje pravo leglo nezadovoljstva i buntovnika. Vlastela okupljena oko Dušana neprestano ga je nagovarala da se pobuni protiv oca i da uzme vlast.

    "Ovi ga danonoćno podsticahu da oduzme kraljevstvo iz ruku oca, koji je zbog starosti bio nesposoban za upravljanje, i da se tako obezbedi od svog brata Siniše, koga je njegov otac imao s drugom ženom" (Mavro Orbin)

Na neki način Orbin pokušava da baci krivicu na Stefana Dečanskog zbog toga što je imao sa Marijom Paleolog sina Sinišu kojeg je po nagovoru kraljice Marije počeo da priprema za prestolonaslednika, dok je prema Dušanu odjednom ohladneo. Veoma sličnu verziju iznosi i Nićifor Grigora. „Pošto se pak sam kralj, kome je bilo pedeset godina, oženi nanovo ćerkom carevom (iz Carigrada), kojoj je bilo tek dvanaest godina, a međutim ne oženi sina, i pošto s tom ćerkom carevom poče i decu rađati, sin kraljev, mladić duše vatrene, podražen i podbunjivan od vršnjaka svojih, poče smišljati odmetanje od oca i bunu protiv njega“. Ipak to treba uzeti sa rezervom, osnovni pokretač Stefanovog pada nije bio Dušan, već isključivo nezadovoljna vlastela zbog Stefanovog ponašanja nakon Velbužda kada on nije iskoristio plodove ove velike pobede ne dopuštajući svojoj vlasteli zadobijanje novih teritorija i pljačku.

Već u jesen 1330. godine došlo je do otvorenog sukoba sina "mladog kralja" Dušana i oca kralja Stefana Dečanskog koji je sakupio vojsku i ušao u Zetu, došavši sve do Skadra. Sam Stefan je na skoro identičnom mestu ratovao sa svojim ocem, kraljem Milutinom, iz istih razloga kao i on sada sa svojim sinom samo u zamenjenim ulogama. Kao što se i onda sin nije suprotstavio ocu i povukao preko Bojane, tako se i sada Dušan povlači a Stefan razori Dušanov dvorac na obali reke Drimca i opljačka ceo taj kraj. Stefan se verovatno setio svoje pobune kada se isto tako povlačio pred Milutinom, koji ga je na prevaru uhvatio, okovao, oslepio i proterao u Carigrad pa je pokušao nešto slično i počeo pozivati Dušana na razgovor. Dušan ipak saznaje da mu otac sprema likvidaciju pa se posle mnogo nećkanja na nagovor vlastele ipak odlučuje da pokuša da obori Stefana iznenadnim napadom. Sa manjom grupom odabranih vojnika i verne vlastele napadne Dušan svoga oca Stefana, dok je ovaj sa porodicom boravio u svom dvorcu Nerodimlju.

    "Pošto je, dakle, potajno sakupio vojsku u obadve Zete i izvršio izbor najboljih tamošnjih ratnika, vodeći sobom i Karavida Fratnuta i Đurđa Ilijića kao svoje savetnike otpoče usiljen marš put Raške, u kojoj se nalazio njegov otac" (Mavro Orbin)

Radilo se o dobro pripremljenoj akciji u kojoj su bili samo oni koji su bili vojnički najspremniji, pravi iznenadni napad. Kralj Stefan nije mogao verovati da bi Dušan bio u stanju izvršiti tako drsku gerilsku akciju i napasti sa malim brojem vojnika u centru njegove države Srbije (Raške).

21. avgusta 1331. godine Dušan je napao Stefanov dvor dok je ovaj bio u lovu kod tvrđave Peterco sa nekoliko slugu. Stefan na konju beži sa nešto malo svoje vlastele, zaboravivši čak i na kraljicu i decu, a Dušanova potera ga bez otpora uhvati u tvrđavi Petrič i zatoči u tvrđavi Zvečan. 

• Legenda o prokletstvu

Za smrt Stefana Dečanskog vezana je i legenda o prokletstvu Dušanovih kasnijih potomaka, a kasnije i cele srpske države. Naime Stefan je, kada su došli ljudi da ga ubiju, prokleo sina i njegove potomke. Mada se ovo prokletstvo nije ispunilo na sinu, palo je ipak na njegova unuka Uroša, koji je izgubio carstvo. Ova legenda je trajala mnogo vekova, a svi su se tog prokletstva setili onda kada je knez Lazar sa svojim ratnicima pao na Kosovu, a Srbija pala pod Turke. 

 

• Zakon, vera i vizantijski uzor

Dušan je težio da se u svemu ponaša kao vizantijski carevi, koji su predstavljali uzor hrišćanskom svetu. Uveo je složenu državnu hijerarhiju, razvijao crkvu i podržavao gradnju manastira i hramova.

Foto: Dušanov zakonik / Wikimedia Creative Commons

Njegova zakonodavna delatnost bila je izraz želje da uredi carstvo po uzoru na Vizantiju, ali i da ga učini pravno i politički stabilnim.

 

Dušanov zakonik je upravo zato smatran vrhuncem srednjovekovne srpske državnosti - simbolom države utemeljene na pravu i pravdi.

• Iznenadna smrt i početak kraja

Sve te velike vizije prekinute su iznenadnom carevom smrću 20. decembra 1355. godine, u 45. godini života. Dušan se tada spremao na pohod ka Carigradu - planirao je osvajanje prestonice Vizantije, čime bi zaokružio svoje carstvo.

Njegova smrt ostaje misterija do današnjih dana. Dok jedni veruju da je umro prirodnom smrću, postoje i teorije o trovanju, pa čak i o prokletstvu njegovog oca Stefana Dečanskog, koji je stradao po njegovom naređenju.

Dušan je sahranjen u manastiru Svetih Arhanđela kod Prizrena, koji je kasnije razoren tokom turskih osvajanja.

Tokom arheoloških iskopavanja 1927. godine, pronađen je njegov mermerni grob sa razbacanim kostima - koje su potom prenete u crkvu Svetog Marka u Beogradu, gde i danas počivaju.

• Uroš Nejaki i kraj carstva

Nakon Dušanove smrti, carsku krunu nasledio je njegov sin Uroš, koji je u narodu ostao upamćen kao Uroš Nejaki. Mladi car nije posedovao očevu snagu, odlučnost ni autoritet, pa se ogromno carstvo ubrzo počelo raspadati.